13 februari 2020
Robert Mout, SodM
Staatstoezicht op de Mijnen

‘Veiligheid is essentieel voor het slagen van de energietransitie’

Het boren naar en winnen van aardwarmte zijn mijnbouwactiviteiten waaraan onlosmakelijk milieu- en veiligheidsrisico’s verbonden zijn. Als onafhankelijk toezichthouder op de delfstoffen- en energiewinning in Nederland maakt Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) zich sterk voor ‘de veiligheid van de mens en de bescherming van het milieu bij energiewinning en het benutten van de ondergrond, nu en in de toekomst.’  We interviewden Robert Mout, coördinerend specialist Toezichtsbeleid en sectorleider geothermie bij Staatstoezicht op de Mijnen. 

“Voor de energietransitie is aardwarmte een veelbelovende sector, die tegelijk kinderziektes kent die aangepakt moeten worden”, vertelt Robert Mout, bij SodM. “Voor ons staat veiligheid voor mens en milieu voorop. Daarbij houden we niet alleen toezicht vanuit een technisch perspectief, maar nemen we ook nadrukkelijk de belangen mee van de omgeving. SodM vindt het belangrijk dat de geothermiebedrijven zelf actief het gesprek aangaan met omwonenden over de impact van de activiteiten op hun omgeving.”

Waakhond

Voor een veilige aardwarmtebron zijn meerdere aspecten van belang, zoals de kwaliteit en keuze van materialen, maar ook het ontwerp, de inrichting en het onderhoud van de installaties. “De risicobeheersing gaat over de totale levensduur, dus van het begin van de activiteiten tot en met de sloop en ontmanteling van de installatie. SodM ziet daarom niet alleen toe op de afzonderlijke risico’s, maar kijkt ook naar het totaal en over langere tijd om te kunnen bepalen of de veiligheid vandaag en in de toekomst goed geborgd is. Met ons toezicht en ook handhaving zitten wij daar bovenop. Als waakhond is het niet onze taak om aardwarmtewinning te stimuleren. Maar onze aandachtspunten staan versnelling en opschaling zoals beschreven in het Masterplan aardwarmte van de sector ook niet in de weg. Veiligheid is essentieel voor het slagen van de energietransitie.”

Impact op de omgeving

Bescherming van het milieu betekent voor SodM het voorkomen van onomkeerbare nadelige effecten in de ondergrond en het beperken van hinder en schade voor mensen en het ecosysteem. Robert: “Het gaat om effecten die op korte, lange en zeer lange termijn kunnen optreden. SodM, de vergunningverlener en de aardwarmte-ondernemingen hebben ieder hun eigen verantwoordelijkheid om die impact op de omgeving en het milieu zo laag mogelijk te houden.”

Toezicht, toetsing en advies

Ondanks dat SodM onder de verantwoordelijkheid valt van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) is de onafhankelijkheid van de toezichthouder wettelijk gewaarborgd. Naast aardwarmte (geothermie) richt SodM zich op onder andere de olie- en gaswinning, wind op zee en de zoutwinning in ons land. Robert: “Wij zien er op toe dat de wet- en regelgeving wordt nageleefd. Dat doen we onder andere door bedrijven en mijnbouwlocaties te bezoeken en te controleren. Om dat toezicht zo effectief mogelijk in te richten, stellen we per sector een Staat van de sector op en vervolgens werken we basis van risico-analyses passende toezichtarrangementen uit. Verder adviseert SodM het ministerie van EZK op de aanvragen van Mijnbouw- en milieuvergunningen van ondernemingen en brengen we gevraagd en ongevraagd advies uit over mijnbouwactiviteiten aan EZK. Vanuit onze specialistische kennis kunnen we heldere duiding geven aan de risico’s waarmee we bijdragen aan het vertrouwen van burgers in een veilige leefomgeving.”

‘Alleen met een goede kijk op de risico’s, de juiste techniek, kennis en financiering kan aardwarmte een duurzaam en veilig alternatief zijn’

Eerste stappen

Anno 2020 moet de jonge aardwarmtesector in Nederland nog aan zijn groeispurt beginnen. Decennia geleden waren het de pionierende glastuinders die de eerste stappen zetten op zoek naar een stabiele prijs voor de warmte in hun kassen. Daarbij ging het om relatief kleinschalige projecten die met een hoop lef en (financiële) risico’s gepaard gingen. Gezien het succes in kassenland kwam aardwarmte vervolgens ook onder de aandacht van grotere partijen en consortia zoals Warmtebron Utrecht. Die partijen onderzoeken nu of aardwarmte als veelbelovende en duurzame techniek mogelijkheden biedt voor het verduurzamen van de warmtevraag voor de bebouwde omgeving.

Staat van de Sector

Bij die opkomst lag de aandacht in de media volgens SodM nog teveel bij het duurzame karakter van aardwarmte en de route naar een CO2-arme of vrije toekomst in 2050. “Er werd te weinig aandacht geschonken aan de risico’s van het boren naar en winnen van aardwarmte. Die risico’s waren toen nog onvoldoende in beeld. Ook constateerde de waakhond dat de wet- en regelgeving niet overal goed werd nageleefd, dat er sprake was van een zwak ontwikkelde veiligheidscultuur, dat het aan deskundig personeel en ervaring ontbrak en dat er binnen de sector nauwelijks kennis werd gedeeld. Verder bleek dat er bij de eerste generatie putten omwille van de kosten nog weleens inferieure materialen waren gebruikt, waardoor kansen op lekkages en ander schadelijke effecten in de ondergrond ontstonden. Robert: “In het rapport ‘Staat van de Sector Geothermie’ uit 2017 hebben we onze waarnemingen vertaald naar conclusies en aanbevelingen voor zowel de sector als voor EZK. Want als bevoegd gezag moet EZK uiteraard voor passende wet- en regelgeving en een tijdige afgifte van vergunningen zorgen.”

Robert Mout, coördinerend specialist Toezichtsbeleid en sectorleider geothermie bij Staatstoezicht op de Mijnen.
Robert Mout, coördinerend specialist Toezichtsbeleid en sectorleider geothermie bij Staatstoezicht op de Mijnen Foto: Jorrit 't Hoen

Update

Uiteraard heeft de sector niet stilgezeten na het verschijnen van het kritische rapport in 2017. Om aan te geven wat de actuele bevindingen zijn ten aanzien van de ontwikkelingen en de professionalisering van de sector wil SodM dit jaar met een update komen van de aanbevelingen die zijn beschreven in de Staat van de Sector Geothermie. “Maar eerst gaan we aan de slag met het schrijven van de nieuwe toezichtarrangementen zodat iedereen weet waar de komende tijd scherp op gelet moet worden. Alleen met een goede kijk op de risico’s, de juiste techniek, kennis, financiering en afnemers kan aardwarmte volgens Robert een duurzaam en veilig alternatief zijn. “Het kan alleen slagen als je met aandacht voor deze aspecten de best beschikbare techniek inzet om het boren naar en winnen van aardwarmte naar een acceptabel veiligheidsniveau te brengen.”

Wees open en transparant

Door de ervaringen met de gaswinning in Groningen zullen zowel overheid, aardwarmte-ondernemingen en ook SodM als toezichthouder zich flink moeten inzetten om het vertrouwen van de samenleving daar waar nodig en mogelijk terug te winnen. Robert: “De energietransitie, het publieke belang en de veiligheidsbeleving in de samenleving vragen om transparantie en goede voorlichting. Daarom ligt de lat voor de openheid voor SodM erg hoog. Wij pleiten voor open en transparante communicatie over alle ins en outs van aardwarmte. Wees duidelijk over de risico’s, over wat je weet en over wat nog onderzocht moet worden. Want alleen op die manier stel je omwonenden en de rest van de samenleving in staat om het hele plaatje te zien.”

Hoeveel sterren geef je dit artikel?

Heb je vragen?

Immanuël18 februari 2020 | 11:33+2

Merkwaardig dat er voor het transport van geo-nrg wordt gedacht aan water. Een dure en inefficiënte methode. Omzetting naar elektriciteit via een dual cycle powerplant is veel eenvoudiger. Deze methode wordt wereldwijd al ruim toegepast. Groot voordeel ook: het is een gesloten system waarbij geen grondstof aan de aarde wordt onttrokken. Nadeel: door de effectiviteit kost het banen en krijgt de overheid minder geld binnen via onder meert OB en loonheffing. Nu nog uitgebreid onderzoek doen is weggegooid geld.

Manon 21 februari 2020 | 11:18+1

Hi Immanuël, bedankt voor je reactie. Wij weten niet 100% zeker wat je exact bedoeld met dual cycle powerplant, heb je daar mogelijk meer info of een voorbeeld van? Alle aardwarmtesystemen gebruiken warm tot heet water of stoom voor het produceren van energie. Indien het water/stoom heet genoeg is wordt het inderdaad gebruikt voor het opwekken van elektriciteit. Vaak wordt dan de ‘restwarmte’ nog gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. In sommige projecten wordt mee geproduceerd gas ook nog gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en wederom restwarmte. In Nederland is de temperatuur van de aardwarmte helaas te laag om efficiënt elektriciteit mee op te weken en te ‘cascaderen’ naar warmte. Cascaderen wil zeggen dat je iets stapsgewijs opdeelt in waardevolle componenten. Het grote deel van deze systemen zijn gesloten systemen waarbij er niets onttrokken wordt. Open systemen waarbij het geproduceerde water wordt ‘gedumpt’ zijn in Nederland overigens niet toegestaan, maar in sommige landen gelden hier andere normen en regels voor. Ook het water is niet overal van dezelfde ‘kwaliteit’.

wennekes13 februari 2020 | 13:22+1

Geen enkel land gaat van het gas af, er zijn zelfs landen die overstappen of gas, waarom deze onzalige gevaarlijke transitie die veel onbekende risico’s kent.
De toezichthouder van dit bericht was ook bij Groningen betrokken, meer hoef ik niet te zeggen!

Manon 14 februari 2020 | 16:25+1

Hoi Ed, dank voor je reactie. Om het nut en de noodzaak van de warmtetransitie in een nationaal perspectief te kunnen plaatsen, hebben we deze en tal van andere vragen onlangs voorgelegd aan Mark Hooftman, Beleidscoördinator Geothermie bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Dit interview zullen we binnenkort onze website publiceren.

Elberse13 februari 2020 | 13:07+1

Er wordt continue gesproken over risico beheersing en een acceptabel veiligheidsniveau.
Wat vinden jullie acceptabel?

Voor mij is een veiligheidsnineau van 100% acceptabel, en dit zou ook bij jullie zo moeten zijn, echter zal dit niet mogelijk zijn in een woonwijk.

Kortom, waarom dit alles gewoon niet buiten de woonwijk houden wat minder risicovol is?

wennekes13 februari 2020 | 13:22+3

waarvan akte!

Chris13 februari 2020 | 19:29+1

Buiten de woonwijk is niet 100% veilig. Noem mij 1 activiteit die 100% veilig is! Juist die is er niet. In alles wat we doen zitten risico’s. En wat de een veilig vind is voor iemand anders onveilig. Vragen om 100% veilig is de grootst mogelijke ONZIN om te vragen en niet realistisch.

Manon 14 februari 2020 | 16:27+1

Hoi fam. Elberse en Chris, een garantie afgeven op 100% veiligheid is helaas niet mogelijk zoals Chris al stelt. Wel kunnen we met elkaar in gesprek gaan over wat we maatschappelijk gezien acceptabel vinden, maar vooral ook wat de maatregelen zijn waarmee we die risico’s tot een minimum kunnen beperken en welke maatregelen vervolgens voor het resterende mogelijk zijn om schade te voorkomen. We leggen die vraag over een acceptabel veiligheidsniveau graag aan Robert Mout, coördinerend specialist Toezichtsbeleid en sectorleider geothermie, voor om te horen hoe de toezichthouder hier tegenaan kijkt. Het thema ‘veiligheidsbeleving’ speelt ook in hun toezicht een belangrijke rol. We komen hier dus op terug.

Manon 18 maart 2020 | 10:04

Hoi fam. Elberse en Chris,

We hebben de vraag over risicobeheersing en een acceptabel veiligheidsniveau voorgelegd aan Robert Mout van het Staatstoezicht op de Mijnen. De rol van SodM is het onafhankelijk toezicht over veiligheid en milieubescherming op de delfstoffen- en energiewinning in Nederland zoals aardwarmte/geothermie. Robert Mout heeft ons zijn reactie laten weten. Hieronder lezen jullie zijn antwoord.

Robert Mout: “In en buiten Nederland zijn er vele soorten risico’s. De overheid heeft normen opgesteld tot welk niveau de verschillende risico’s worden geaccepteerd. Deze normen worden gebruikt bij vergunningverlening en toezicht. Een voorbeeld is geluid. De norm bepaalt wat toegestaan is en wat niet. Een aanvraag voor een vergunning wordt getoetst aan de norm voor geluid. Als hieraan niet kan worden voldaan, dan wordt de vergunning niet verleend. Is het wel mogelijk, dan wordt er een voorschrift verbonden aan de vergunning om binnen de norm te blijven.

Dit geldt ook voor veiligheid. Er zijn verschillende vormen van veiligheid: voor omwonenden, voor het milieu en voor werknemers. Met uitzondering van veiligheid voor werknemers worden deze getoetst bij vergunningverlening. Wordt er niet voldaan de norm? Dan wordt de vergunning niet verleend en mogen deze activiteiten niet plaatsvinden op die locatie. Is het daarmee 100% veilig? Nee, een risicoloze samenleving bestaat immers niet, maar het risico is wel voldoende laag bevonden door de overheid om het veilig te kunnen noemen. Voor bedrijven geldt in zijn algemeenheid dat hoe dichter de bedrijfsactiviteit in de buurt van bijvoorbeeld woningen plaatsvindt, hoe meer maatregelen het bedrijf moet nemen. De plek waar bedrijven zich kunnen vestigen wordt door gemeenten vastgelegd in een bestemmingsplan. Dat geldt ook voor aardwarmte/geothermie. Voor milieu en voor arbeidsomstandigheden gelden normen die (in de meeste gevallen) onafhankelijk zijn van de locatie. Het mag niet uitmaken waar iemand werkt. Het moet altijd veilig zijn.

SodM wijst een bedrijf altijd op de eigen verantwoordelijkheid om de regels goed te kennen en deze uit zichzelf na te leven. Onderdeel van de eigen verantwoordelijkheid is de omgeving waar het bedrijf is gevestigd goed te kennen. Als het bedrijf dit actief doet, kent zij de maatschappelijk belangen en kan zijn daar rekening mee houden. Over de gehele levenscyclus: van bouwen tot het winnen van aardwarmte en de sloop over 20 tot 30 jaar. Voldoet een bedrijf niet aan de regels dan zal SodM handhaven.”

Op de hoogte blijven?

Ontvang nieuwe berichten per mail.

Deel dit bericht